จังหวัดอุบลราชธานี เป็นจังหวัดหนึ่งที่มีทำเลที่ตั้ง เป็นที่ราบอุดมสมบูรณ์ด้วยทรัพยากรหลากหลายชนิด มีแม่น้ำหลายสายไหลมาบรรจบกัน ทำให้เหมาะสมแก่การพักพิงตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่อดีต ได้พบร่องร่อยการอยู่อาศัย ของคนตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ไม่ต่ำกว่าหนึ่งหมื่นปีมาแล้ว จากที่เคยดำรงชีพแบบสังคมล่าสัตว์ ได้พัฒนาการเข้าสู่สังคมเกษตรกรรม เมื่อประมาณ 3,000-2,000 ปี ที่ผ่านมา พบหลักฐานกระจายอยู่หลายพื้นที่ ทั้งตะวันออกและตะวันตกของจังหวัดอุบลราชธานี รวมถึงได้พบภาพเขียนสี ตามเพิงผามากในบริเวณตะวันออกริมแม่น้ำโขงด้วย ร่องรอยชุมชนโบราณสมัยก่อนประวัติศาสตร์ที่สำคัญ เช่น

1. แหล่งโบราณคดีบ้านโนนสาวเอ้ ตำบลกุดลาด อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี พบเศษภาชนะดินเผาที่สำคัญ คือ มีการตกแต่งผิวภาชนะ ด้วยลายเขียนสีแดง เป็นลายเส้นหยักและลายคล้ายดอกไม้ ซึ่งอาจเป็นลักษณะเฉพาะ ของภาชนะลายเขียนสีในพื้นที่จังหวัดอุบลราชธานี

2. แหล่งโบราณคดีบ้านก้านเหลือง ตำบลขามใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี อยู่ห่างจากโนนสาวเอ้ ไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือประมาณ 5 กิโลเมตร พบเศษภาชนะดินเผา ขนาดและรูปทรงต่างๆ ภาชนะดินเผาขนาดใหญ่เจาะรูตรงกลาง ซึ่งเชื่อว่าเป็นภาชนะบรรจุกกระดูก ในพิธีกรรมฝังศพครั้งที่สอง ของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ในระยะแรก จะฝังศพทั้งโครงรวมกับภาชนะดินเผา และเครื่องประดับต่างๆ ต่อมาจึงเปลี่ยนเป็นการนำกระดูกขึ้นมา บรรจุลงในภาชนะแล้วฝังอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งพบเป็นจำนวนมากในบริเวณลุ่มแม่น้ำมูล - ชี

3. ผาแต้ม อำเภอโขงเจียม เป็นกลุ่มภาพเขียนที่มีขนาดใหญ่และยาวที่สุด เขียนต่อเนื่องเต็มหน้าผา 4 แห่ง คือ ผาแต้ม ผาหมอน และผาหมอนน้อย ส่วนใหญ่เขียนด้วยสีแดง เป็นภาพมือคนมากที่สุด ภาพสัตว์ เช่น ช้าง ปลา เต่า สุนัขป่า วัน หรือ ควาย ภาพคล้ายตุ้มจับปลาแต่มีแขน และภาพสัญลักษณ์อื่นๆ รูปรอยแผ่นหินนี้ อาจเป็นภาพที่เขียนขึ้นเพื่อพิธีกรรม ความอุดมสมบูรณ์ หรือภาพเล่าเรื่องราววิถีชีวิต สภาพความเป็นอยู่ของผู้คนสมัยนั้น

          ชุมชนสมัยประวัติศาสตร์ ในเขตจังหวัดอุบลราชธานี เริ่มขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 10-12 เมื่อชุมชนขนาดใหญ่ ได้รวมตัวกันหนาแน่น และพัฒนาสังคมขึ้น รวมทั้งชุมชนโบราณในเขตจังหวัดอุบลราชธานี ตั้งอยู่ในทำเลที่เหมาะสม ในการติดต่อ ทั้งจากชุมชนบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งผ่านมาทางลุ่มแม่น้ำมูล-ชี บริเวณที่ราบลุ่มริมทะเลสาบเขมร รวมถึงที่ราบลุ่มปากแม่น้ำโขง

ประวัติเมืองอุบลราชธานี เมืองอุบลราชธานี เป็นเมืองเก่าแก่มีอายุมากกว่า 200 ปี ครับ ถ้าจะเที่ยวเมืองอุบลให้สนุก น่าจะศึกษาประวัติการตั้งเมืองสักเล็กน้อยครับ และแน่นอนครับ ไกด์อุบล จะขอรับใช้ท่าน ไปศึกษาค้นคว้าหาตำรับตำราอ่าน แล้วมาถ่ายทอดให้ท่านอีกต่อนึง ยิ่งศึกษาลึกลงไป ยิ่งสนุกครับ

ย้อนตำนาน 143 ปี เมืองพิบูลมังสาหาร ตลอดระยะเวลา 143 ปี พิบูลมังษาหาร ได้มีการเปลี่ยนแปลงการปกครองหลายครั้ง อาทิ การลดฐานะเป็นอำเภอขึ้นตรงกับจังหวัดอุบลราชธานีในปี พ.ศ. 2455 พร้อมการเปลี่ยนชื่อใหม่เป็น “พิบูลมังสาหาร” ซึ่งมีความหมายว่าเมืองที่อุดมสมบูรณ์

วัฒนธรรมเจนระ (ระหว่างพุทธศตวรรตที่ 12-13) วัฒนธรรมเจนละ เป็นอารยธรรมเริ่มแรกของกัมพูชา มีเมืองเศณษฐปุระเป็นราชธานี ตั้งอยู่บริเวณวัดพู แขวงจำปาศักดิ์ ทางตอนใต้ของประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว แล้วขยายเข้าไปสู่ทะเลทราบเขมร ซึ่งอาณาจักรเจนละที่เกี่ยวข้องกับจังหวัดอุบลราชธานี ในนี้คือ การพบจารึกของกษัตริย์องค์สำคัญ ของอาณาจักรเจนละ นามว่า "จิตเสน" จำนวน 5 หลัก

วัฒนธรรมขอมสมัยเมืองพระนคร (ระหว่างพุทธศตวรรตที่ 15-18) อานาจักรขอม หรือเขมร ที่เริ่มขึ้นเมื่อช่วงต้นศตวรรษที่ 15 ในช่วงนี้ เองที่อิทธิพลทางวัฒนธรรมขอม ได้หลั่งไหลเข้ามายังบริเวณภาคอีสานอย่างมาก ในส่วนของพื้นที่ในเขตจังหวัดอุบลราชธานี พบหลักฐานที่แสดงถึงอิทธิพลวัฒนธรรมขอม ที่แผ่กระจายเข้ามา ส่วนใหญ่กระจายอยู่ทางฝั่งขวาของแม่น้ำมูล หรือทางทิศใต้ของจังหวัด

อาณาจักรโบราณที่เกี่ยวข้อง เมื่อประมาณไม่เกิน 3,000 ปีมาแล้ว ดินแดนบริเวณที่เป็นจังหวัดอุบลราชธานี โดยเฉพาะฝั่งเหนือแม่น้ำมูล เริ่มมีชุมชนมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย แต่จะเป็นพวกไหนยังไม่ทราบแน่นอน สมัยหลังๆ ต่อมา ก็มีผู้คนหลายพวกเคลื่อนย้ายเข้ามาอยู่มากขึ้น มีทั้งพวก กวย หรือ กุ่ย (ต่อมาเรียกส่วย) พวกจาม (จากเวียดนาม) พวกขอม (จากเขมร) พวกลาวและพวกกัมพูชา

จารึกจิตรเสน หลักฐานทางประวัติศาสตร์ในแถบลุ่มแม่น้ำโขง ชี มูล พระเจ้าจิตรเสน หลักจากขึ้นครองราชย์แล้ว ทรงพระนามว่า พระเจ้ามเหนทรวรมัน เป็นกษัตริย์องค์สำคัญของเจนละ ที่เรืองอำนาจมากพระองค์หนึ่ง หลักฐานเกี่ยวกับอำนาจของพระองค์นั้น พบอยู่เป็นจำนวนมาก ในดินแดนภาคใต้ของประเทศลาว และบริเวณภาคเหนือ ชองประเทศกัมพูชาปัจจุบัน แต่ที่พบมากที่สุดนั้น น่าจะได้แก่ บริเวณลุ่มแม่น้ำมูล ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย

จุดเปลี่ยนแห่งยุคสมัย  ลำดับเหตุการณ์แผ่นดินที่ตั้งเมืองอุบลราชธานี ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ ยุคต้นประวัติศาสตร์ จนถึงยุคแห่งการสร้างบ้านแปงเมืองอุบลฯ ล้วนแต่ลำดับความเป็นมาที่น่าสนใจ ให้ติดตาม

การปกครองอุบลราชธานีในอดีต การปกครองในระยะแรก ยุคก่อนปฏิรูป ยึดแบบล้านช้าง กำหนดผู้ปกครองบ้านเมืองเป็นคณะอาญาสี่ ผู้ช่วยอาญาสี่ กรมการสำหรับตำบลและหมู่บ้าน