โครงการ(ประกวด)คัดเลือก

ชุมชนตัวอย่าง ต้นแบบและกรณีศึกษา: การท่องเที่ยวโดยชุมชนอย่างยั่งยืน

Best Practices, Lesson Learned and Case study: Sustainable Community Based Tourism

ความเป็นมา

               การท่องเที่ยวโดยชุมชน(Community Based Tourism) จัดว่าเป็นการท่องเที่ยวทางเลือก (Alternative Tourism) โดยเป็นการท่องเที่ยวเน้นความสนใจของนักท่องเที่ยว (Focused/ Niche Tourism)    ซึ่งการท่องเที่ยวโดยชุมชนก็เป็นการท่องเที่ยวรูปแบบใหม่ที่ทำให้พฤติกรรมการท่องเที่ยวของนักท่องเที่ยวได้เปลี่ยนแปลงรูปแบบการท่องเที่ยวจากท่องเที่ยวกระแสหลัก (Mass Tourism)    เป็นการท่องเที่ยวเฉพาะตามความสนใจของนักท่องเที่ยว  (Alternative Tourism ) ทำให้กระแสการท่องเที่ยวเปลี่ยนแปลงจากการท่องเที่ยวในรูปแบบปกติทั่วไป ในเส้นทางท่องเที่ยวหรือกิจกรรมการท่องเที่ยวรูปแบบใหม่   เมื่อมีการท่องเที่ยวโดยชุมชน (Community Based Tourism: CBT)   จึงเป็นการท่องเที่ยวเที่ยวทางเลือกของนักท่องเที่ยว  และ CBT เป็นเครื่องมือสร้างความเข้มแข็งขององค์กรชาวบ้านในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรม  โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน   ให้ชุมชนได้มีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางการพัฒนาและได้รับประโยชน์จากการท่องเที่ยว   ในขณะเดียวกันในภาพรวมของอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว  การท่องเที่ยวโดยชุมชนได้เข้าไปมีบทบาทในการสร้างคุณภาพใหม่ของการท่องเที่ยวให้มีความหมายมากกว่าการพักผ่อน ความสนุกสนาน และความบันเทิง  หากได้เปิดมิติของการท่องเที่ยวเพื่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้และเคารพคนในท้องถิ่น (ที่มา: สถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน)

               เมื่อพฤติกรรมนักท่องเที่ยวเปลี่ยนแปลง  มีรูปแบบการท่องเที่ยวแบบใหม่และเลือกแหล่งท่องเที่ยว รวมทั้งกิจกรรมที่เกี่ยวข้องการท่องเที่ยว  เป็นที่สนใจของนักท่องเที่ยวมากยิ่งขึ้น  อาจมีผลกระทบต่อการท่องเที่ยวในรูปแบบใหม่ที่เพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยวมาเยือนในแหล่งท่องเที่ยวเหล่านั้น  และก็จะกลายเป็นการท่องเที่ยวเช่นเดียวกับการท่องเที่ยวกระแสหลักที่เน้นเชิงปริมาณมากกว่าเชิงคุณภาพ  ชุมชนที่เป็นเจ้าของแหล่งท่องเที่ยวเป็นผู้มีส่วนได้เสียในการท่องเที่ยวในชุมชนที่ตนอาศัยอยู่  จึงจำเป็นต้องมีระบบบริหารจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนและการมีส่วนร่วมของผู้คนในชุมชนจึงจะทำให้การท่องเที่ยวไม่กระทบวิถีชีวิตปกติของชุมชน  และยังคงเน้นความเป็นชุมชนท่องเที่ยวที่เน้นการท่องเที่ยวโดยชุมชนตามรูปแบบดั้งเดิมที่เป็นทางเลือกของนักท่องเที่ยวเฉพาะกลุ่ม  ที่ไม่ได้ตอบสนองความต้องการของนักท่องเที่ยวทุกประเภทหรือการท่องเที่ยวกระแสหลัก  

               ดังนั้นโครงการคัดเลือก “ ชุมชนตัวอย่าง ต้นแบบและกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน” จึงเป็นโครงการที่ตอบสนองการพัฒนาการท่องเที่ยวทางเลือกที่มีคุณภาพ  และเป็นรูปแบบการท่องเที่ยวที่ชุมชนสามารถบริหารจัดการด้วยตนเอง  โดยนำการท่องเที่ยวมาเป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชนทุกด้าน  ไม่ว่าจะเป็นด้านการศึกษา  วิถีชีวิต  สุขภาพ  และเศรษฐกิจชุมชน  ซึ่งจะทำให้เกิดคุณภาพชีวิตของคนในชุมชน  จากฐานคิดและกระบวนการเรียนรู้ทั้งที่เกิดจากกระบวนการวิจัยท้องถิ่น  และกระบวนการเรียนรู้ของชุมชน  ที่ได้ถอดบทเรียนเป็นกรณีศึกษาสำหรับชุมชนที่สนใจพัฒนาชุมชนของตนเอง โดยใช้การท่องเที่ยวโดยชุมชนเป็นเครื่องมือพัฒนาได้มีความเข้าใจอย่างถูกต้องในหลักการของการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่แท้จริง  และส่งเสริมการท่องเที่ยวที่ทันต่อกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลก

วัตถุประสงค์ของโครงการ

1. เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งชุมชนที่จัดการท่องเที่ยว  ที่ใช้แนวคิดและกระบวนการวิจัยเป็นฐานพัฒนาชุมชนเพื่อการท่องเที่ยว และนำมาซึ่งการพัฒนาเศรษฐกิจสังคมของชุมชน
2. เพื่อส่งเสริมกระบวนการบริหารจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่เป็นแบบอย่างการพัฒนาชุมชนแบบมีส่วนร่วม และเป็นต้นแบบเพื่อการศึกษา (กรณีศึกษา) เน้นกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน  ในการบริหารจัดการท่องเที่ยวชุมชน
3. เพื่อกระตุ้นการพัฒนาองค์ความรู้ท้องถิ่นจากฐานงานวิจัยท้องถิ่นเชื่อมโยงการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน  และคัดเลือกชุมชนที่มีศักยภาพในการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน  ถอดบทเรียนและเป็นตัวอย่างกรณีศึกษา(Lesson Learned & Case Study) สำหรับชุมชนที่ต้องการพัฒนาตนเองโดยรูปแบบการท่องเที่ยวโดยชุมชน
4. เพื่อคัดเลือกชุมชนตัวอย่างที่เป็นต้นแบบจัดการท่องเที่ยวตามเกณฑ์และคำนิยาม  การท่องเที่ยวโดยชุมชน (Best Practice; Community Based Tourism)

กลุ่มเป้าหมาย

1. ชุมชนท่องเที่ยวที่ผ่านกระบวนการวิจัยท้องถิ่นระดับพื้นที่ และชุมชนท่องเที่ยวที่ผ่านกระบวนการเรียนรู้และพัฒนาตนเองในรูปแบบอื่นไม่ได้เน้นกระบวนการวิจัย  จำนวน 5 ชุมชน
2. ชุมชนท่องเที่ยวที่เป็นภาคีจากประเทศเพื่อนบ้าน  จำนวน 5 ประเทศ

ระยะเวลาดำเนินงานของโครงการ

               เดือนกุมภาพันธ์ – เดือน พฤษภาคม 2553 (เอกสารแนบ; แผนงานโครงการ)

กำหนดเวลาส่งผลงานเข้าร่วมคัดเลือก

                ภายในเดือนเมษายน 2553 (ผ่านกระบวนการคัดเลือกของชุมชนและพี่เลี้ยงวิจัย)

หน่วยงานที่รับผิดชอบโครงการ

               สถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน และสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย(สกว.) ฝ่ายงานวิจัยท้องถิ่น

รางวัลและเกียรติคุณยกย่องที่จะได้รับ

1. ใบประกาศเกียรติคุณสำหรับชุมชนตัวอย่าง ต้นแบบและกรณีศึกษา ฯ
2. เกียรติบัตรสำหรับผู้นำเสนอผลงานชุมชนตัวอย่างในที่ประชุมเครือข่ายวิชาการ
3. การประชาสัมพันธ์และการส่งเสริมการตลาดท่องเที่ยวชุมชน (Publications & Marketing promotion) ผ่านระบบฐานข้อมูลของสถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
4. เอกสารสิ่งพิมพ์กรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชนอย่างยั่งยืนภาษาไทยและภาษาอังกฤษ 

แนวปฏิบัติเพื่อเข้าร่วมโครงการคัดเลือกชุมชนตัวอย่าง  ต้นแบบ
และกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน

ขั้นตอนการดำเนินการ

1. ประกาศแนวปฎิบัติเพื่อการคัดเลือกชุมชนต้นแบบ  ตัวอย่างและกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน
2. ชุมชนที่สนใจกรอกเอกสารใบสมัครโครงการ ฯ ตามเกณฑ์ที่ประกาศ
3. ส่งใบสมัครเข้าร่วมโครงการที่ศูนย์ประสานงานวิจัยท้องถิ่นในแต่ละภาค
4. ศูนย์ประสานงานวิจัยท้องถิ่น ฯ รวมรวมใบสมัคร และนำส่งสถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน
5. คณะกรรมการ ฯ  พิจารณาคุณสมบัติและคัดเลือกขั้นต้นจากใบสมัครเข้าร่วมโครงการ
6. คณะกรรมการ ฯ สรุปผลการคัดเลือกขั้นต้น  เพื่อเตรียมลงพื้นที่เก็บข้อมูลเพิ่มเติม
7. คณะกรรมการ ฯ ลงพื้นที่เพื่อศึกษาข้อมูลชุมชนตามเกณฑ์และประเด็นพิจารณาผลงาน
8. คณะกรรมการ ฯ สรุปผลการคัดเลือกขั้นต้นและการลงพื้นที่ศึกษาเพิ่มเติม
9. คณะกรรมการฯ คัดเลือกชุมชนที่ผ่านเกณฑ์  เพื่อการนำเสนอผลงานในที่ประชุมเครือข่ายวิชาการ
10. คณะกรรมการ ฯ กำหนดขั้นตอนพิจารณาและเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องเพื่อพิจารณาการตัดสินรางวัล  “ชุมชนตัวอย่าง ต้นแบบและกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน”

ประเภทผลงานและประเด็นที่นำเสนอ (Theme & Paper presentation)

1. CBT กับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และความมั่นคงทางอาหารและการใช้ที่ดิน
2. CBT กับการพัฒนาคนและชุมชนในด้านความรู้และทักษะ
3. CBT กับการส่งเสริมความเข้มแข็งในการพัฒนาเยาวชน ผู้หญิง ผู้อาวุโสและชนเผ่า
4. CBT กับการอนุรักษ์และสนับสนุนวัฒนธรรมของท้องถิ่น
5. CBT กับการสนับสนุนส่งเสริมเศรษฐกิจ สังคม และคุณภาพชีวิตชุมชนท้องถิ่น
6. CBT ในการทำงานร่วมกับพันธมิตรทางการตลาดเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน
7. CBT ในการพัฒนาส่งเสริมสุขอนามัยและความปลอดภัยของคนในชุมชน
8. CBT กับการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน

เกณฑ์การพิจารณาคัดเลือกและตัดสิน

               ชุมชนท่องเที่ยวที่ประสงค์จะเข้าร่วมโครงการให้พิจารณาคุณสมบัติของชุมชนตามที่ระบุไว้ต่อไปนี้ กล่าวคือชุมชนที่เข้าร่วมโครงการควรเป็นชุมชนที่ได้จัดการท่องเที่ยวในรูปแบบการท่องเที่ยวโดยชุมชน ดังที่ได้มีการอธิบายความหมายและองค์ประกอบของการท่องเที่ยวดังกล่าวไว้ ดังนี้

การท่องเที่ยวโดยชุมชน Community - Based Tourism)

               หมายถึง  การท่องเที่ยวที่คำนึงถึงความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม สังคม และวัฒนธรรม  กำหนดทิศทางโดยชุมชน  จัดการโดยชุมชนเพื่อชุมชนและชุมชนมีบทบาทเป็นเจ้าของมีสิทธิในการจัดการดูแลเพื่อให้เกิดการเรียนรู้แก่    ผู้มาเยือน (โครงการท่องเที่ยวเพื่อชีวิตและธรรมชาติ, 2540)

องค์ประกอบของการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน (ที่มา: สถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน)

               องค์ประกอบหลักของ CBT มีอยู่ 4 ด้าน กล่าวคือ 1) ทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรม 2) องค์กรชุมชน    3) การจัดการ 4) การเรียนรู้     ประเด็นสำคัญของแต่ละองค์ประกอบของ CBT ได้แก่

ด้านทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรม

• ชุมชนมีฐานทรัพยากรธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์  และมีวิถีการผลิตที่พึ่งพาและใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน
• ชุมชนมีวัฒนธรรมประเพณีที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น

ด้านองค์กรชุมชน

• ชุมชนมีระบบสังคมที่เข้าใจกัน
• ปราชญ์  หรือผู้มีความรู้  และทักษะในเรื่องต่าง ๆ หลากหลาย 
• ชุมชนรู้สึกเป็นเจ้าของและเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการพัฒนา

ด้านการจัดการ

• มีกฎ-กติกาในการจัดการสิ่งแวดล้อม วัฒนธรรม และการท่องเที่ยว
• มีองค์กรหรือกลไกในการทำงานเพื่อจัดการการท่องเที่ยว  และสามารถเชื่อมโยงการท่องเที่ยวกับการพัฒนาชุมชนโดยรวมได้
• มีการกระจายผลประโยชน์ที่เป็นธรรม
• มีกองทุนที่เอื้อประโยชน์ต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชุมชน

ด้านการเรียนรู้

• ลักษณะของกิจกรรมการท่องเที่ยวสามารถสร้างการรับรู้ และความเข้าใจในวิถีชีวิตและวัฒนธรรมที่แตกต่าง
• มีระบบจัดการให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ระหว่างชาวบ้านกับผู้มาเยือน
• สร้างจิตสำนึกเรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรม ทั้งในส่วนของชาวบ้านและผู้มาเยือน

หลักการของการท่องเที่ยวโดยชุมชน

               การท่องเที่ยวโดยชุมชน  ที่ใช้การท่องเที่ยวเป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชนมีหลักการดังนี้

1. ชุมชนเป็นเจ้าของ 
2. ชาวบ้านเข้ามามีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางและตัดสินใจ
3. ส่งเสริมความภาคภูมิใจในตนเอง
4. ยกระดับคุณภาพชีวิต
5. มีความยั่งยืนทางด้านสิ่งแวดล้อม
6. คงเอกลักษณ์และวัฒนธรรมท้องถิ่น
7. ก่อให้เกิดการเรียนรู้ระหว่างคนต่างวัฒนธรรม
8. เคารพในวัฒนธรรมที่แตกต่างและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์
9. เกิดผลตอบแทนที่เป็นธรรมแก่คนท้องถิ่น
10. มีการกระจายรายได้สู่สาธารณประโยชน์ของชุมชน

คณะกรรมการพิจารณาคัดเลือก  ประกอบไปด้วย

1.       คณะกรรมการคัดเลือกระดับภูมิภาค

• 1.1    ผู้แทนชุมชนที่ผ่านการคัดเลือกขั้นต้น (Pre-CBT Checklist)
• 1.2    ผู้แทนสถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน
• 1.3    ผู้แทนสำนักงานท่องเที่ยวและการกีฬาจังหวัด
• 1.4    ผู้แทนสำนักงานการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย สำนักงานภาค
• 1.5    ผู้ทรงคุณวุฒิทางวิชาการด้านการท่องเที่ยว อย่างน้อย 2-3 ท่าน
• 1.6    ผู้แทนสำนักงานประสานงานการวิจัยท้องถิ่นระดับภาค (Node)
• 1.7    นักวิจัยโครงการวิจัย “ยกระดับงานวิจัยท้องถิ่นสู่ความเป็นวิชาการ” อย่างน้อย 2 ท่าน

2.       คณะกรรมการคัดเลือกระดับประเทศ

• 2.1    ผู้แทนสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย ฝ่ายวิจัยท้องถิ่น
• 2.2    ผู้แทนสถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน
• 2.3    ผู้แทนสำนักงานพัฒนาการท่องเที่ยว  กระทรวงการท่องเที่ยวและการกีฬา
• 2.4    ผู้แทนการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย
• 2.5    ผู้แทนหน่วยงานภาคีด้านการท่องเที่ยวภาคเอกชน
• 2.6    ผู้แทนผู้ทรงคุณวุฒิทางวิชาการด้านการท่องเที่ยวที่ได้เข้าร่วมเป็นคณะกรรมการ ระดับภาค
• 2.7    ผู้แทนคณะผู้วิจัยโครงการวิจัย “ยกระดับงานวิจัยท้องถิ่นสู่ความเป็นวิชาการ”วิธีการคัดเลือก

1.       ชุมชนท่องเที่ยวที่สนใจส่งใบสมัครและกรอกข้อมูลรายละเอียดให้ครบถ้วน ตามเกณฑ์การคัดเลือกที่กำหนด และนำส่งสำนักงานประสานงานการวิจัยท้องถิ่น สกว.ภาคในพื้นที่ของท่าน  หรือส่งตรงถึงสถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน

2.       พิจารณาคัดเลือกชุมชนต้นแบบ โดยคณะกรรมการระดับภูมิภาค

3.       คัดเลือกชุมชนตัวอย่าง  ต้นแบบและกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน จากการพิจารณาขั้นตอนที่สอง โดยมีคณะกรรมการลงพื้นที่เพื่อพิจารณาและคัดสรรชุมชนตัวอย่างในสถานการณ์จริง  และเตรียมการนำเสนอผลงานในเวทีเครือข่ายระดับภูมิภาค

4.       ชุมชนตัวอย่างที่ผ่านการคัดเลือกในระดับภาค  เตรียมนำเสนอผลงานในเวทีเครือข่ายวิชาการระดับประเทศ 

การคัดเลือกจากใบสมัคร

1. ชุมชน CBT สมัครเข้าร่วมโครงการ
2. คณะกรรมการระดับเครือข่ายระดับจังหวัดหรือระดับภาคคัดเลือกขั้นต้น เพื่อส่งเข้าร่วมโครงการ

การคัดเลือกจากการนำเสนอในเวทีเครือข่ายวิจัยระดับภาค

1. ตัวแทนชุมชนคัดเลือกและคณะกรรมการระดับภูมิภาคพิจารณาขั้นต้น และเตรียมนำเสนอผลงานในที่ประชุมเครือข่ายวิชาการระดับภูมิภาค
2. คณะกรรมการระดับภูมิภาคสรุปผลการพิจารณาส่งให้คณะกรรมการระดับประเทศ เพื่อเตรียมเอกสารประกอบการประชุม

วิธีการคัดเลือกจากการนำเสนอ (Paper Presentation)

1. คณะกรรมการพิจารณาผลงานประกอบไปด้วย  นักวิชาการ  หน่วยงานราชการและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง  โดยกำหนดให้มีตัวแทนหน่วยงานละ 1 คน ร่วมเป็นคณะกรรมการพิจารณาจากเกณฑ์ข้อ 1 และเชิญเข้าร่วมระดมความคิดเห็นเพื่อการคัดเลือกจากชุมชนและผู้ทรงคุณวุฒิทางวิชาการ ระดับภาค
2. ผลการพิจารณาคัดเลือกจะนำเสนอในที่ประชุมเครือข่ายวิชาการ  เพื่อเติมเต็มความเห็นทางวิชาการจากที่ประชุม ฯ

การคัดเลือกชุมชนต้นแบบ  ตัวอย่างและกรณีศึกษา เพื่อการนำเสนอผลงานในที่ประชุมเครือข่ายวิชาการระดับชาติ

1.       การนำเสนอผลงานรูปแบบโปสเตอร์

·        เฉพาะผลงานที่ผ่านการพิจาณาขั้นต้นทุกชุมชน

2.       การนำเสนอผลงานรูปแบบเวทีสนทนา (Panel Discussion)

·        เฉพาะผลงานที่ผ่านการพิจารณาขั้นต้น  และผลการพิจารณาของผู้ทรงคุณวุฒิ  ที่นำเสนอผลงานในที่ประชุมวิชาการเครือข่ายวิชาการระดับภูมิภาค

หมายเหตุ 

“  ผลการพิจารณาคัดเลือกชุมชนตัวอย่าง ต้นแบบและกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน กรณีมีข้อโต้แย้งใด ๆ โดยคณะกรรมการคัดเลือกจะเป็นผู้ตัดสินชี้ขาดในทุกกรณี  ตามเกณฑ์พิจารณาที่กำหนดไว้ในแนวปฏิบัตินี้เท่านั้น

“  ผลงานที่ได้รับรางวัลในแต่ละประเภทจะได้สังเคราะห์เชิงวิชาการและตีพิมพ์เผยแพร่ผลงานในวารสาร หรือสื่อสิ่งพิมพ์ทางวิชาการที่ได้รับการยอมรับในระดับประเทศและนานาชาติ

กำหนดการ คัดเลือกชุมชนตัวอย่าง ต้นแบบและกรณีศึกษา: การท่องเที่ยวโดยชุมชนอย่างยั่งยืน

กำหนดการ วันที่ 28 เมษายน 2553

ณ  ห้องประชุมบัวทิพย์ 4 ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมมหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี

ใบสมัครเข้าร่วมโครงการคัดเลือก “ชุมชนตัวอย่าง  ต้นแบบและกรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน”